ANKARA — Türkiye Cumhuriyeti’nin ilan edildiği 29 Ekim 1923 tarihinde TBMM ve Halk Partisi Grubu’nda yaşanan kritik gelişmeler, Abdurrahman Şeref Bey’in “Doğan çocuğun adıdır” sözleriyle tarihe geçerken, Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün liderliğinde yürütülen gizli ve titiz hazırlıklar ile meclisteki oylama süreçleri tüm detaylarıyla gün yüzüne çıkıyor.
- 5 Ekim 1923’te Halk Partisi Büyük Divanı, Atatürk’ün başkanlığında 6 saat süren bir toplantıyla anayasa değişikliklerini görüştü.
- Atatürk, 28 Ekim 1923 gecesi Çankaya’daki bağ evinde arkadaşlarına ‘Yarın cumhuriyet ilan edeceğiz’ diyerek İsmet İnönü ile son hazırlıkları tamamladı.
- 29 Ekim 1923 Pazartesi günü saat 10.00’da toplanan Halk Partisi Grubu, Bakanlar Kurulu krizini çözmek için Atatürk’ü yetkilendirdi.
- Kemalettin Sami Paşa’nın önerisiyle Halk Partisi Genel Başkanı Atatürk konunun çözümü için vekil tayin edildi ve mecliste tarihi cumhuriyet teklifi yapıldı.
29 Ekim 1923 Günü Mecliste ve Halk Partisi Grubu’nda Ne Oldu?
29 Ekim 1923 Pazartesi günü öğleden önce saat 10.00’da Halk Partisi Grubu, Grup Başkanı Fethi (Okyar) Bey’in başkanlığında toplandı ve Bakanlar Kurulu seçimi görüşmeleri başladı. Yönetim Kurulu, Genel Kurula sunulmak üzere bir Bakanlar Kurulu listesi hazırladı. Yapılan görüşme sonunda bazı milletvekilleri güçlü bir Bakanlar Kuruluna ihtiyaç olduğunu belirterek Parti Başkanı Atatürk’ün kendilerini aydınlatmasını istediler. Görüşme bittikten sonra bazı öneriler okundu. Kemalettin Sami Paşa’nın önerisi kabul edildi. Buna göre Halk Partisi Genel Başkan Atatürk, konunun çözümü için Genel Kurul tarafından vekil tayin edildi. Bu görüşme sırasında Atatürk, Çankaya’da evinde bulunuyordu. Kemalettin Sami Paşa’nın önerisinin kabul edilmesi üzerine toplantıya davet edildi. Toplantı salonuna girer girmez kürsüye çıktı. Tarihsel kökleri derin olan bu süreç, Abdurrahman Şeref Bey’in o dönem ifade ettiği gibi hükümet şekillerinin sayılmasına gerek kalmaksızın ‘Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir’ ilkesiyle taçlandırıldı. Her ne kadar bu ad bazılarına hoş gelmese de, doğan çocuğun adı konulmuş ve Türkiye Cumhuriyeti’nin temelleri resmen atılmıştır.
Cumhuriyetin İlanına Giden Yolda Hangi Hazırlıklar Yapıldı?
Cumhuriyetin ilanına giden süreç bir gecede alınmış bir karar olmayıp, haftalar süren titiz bir hukuki ve siyasi çalışmanın ürünüdür. 5 Ekim 1923’te Halk Partisi Büyük Divanı, Gazi Mustafa Kemal Paşa’nın (Atatürk’ün) başkanlığında toplandı. Tam 6 saat devam eden bu uzun toplantıda, “Teşkilat-ı Esasiye Kanunu”nda (anayasada) yapılacak değişiklikler esastan görüşüldü. Bu amaçla bir uzman kurul seçildi ve bu kurul anayasa değişikliği üzerinde çalıştı. Bu çalışmalara zaman zaman Atatürk de katıldı. Atatürk, son olarak 28 Ekim 1923 gecesi Çankaya’da bağ evine davet ettiği bazı milletvekili arkadaşlarına “Yarın cumhuriyet ilan edeceğiz” dedi ve o gece İsmet (İnönü) ile birlikte son hazırlıkları yaptı. Bu stratejik hazırlıklar, ertesi gün mecliste yaşanacak siyasi tıkanıklıkların aşılmasında ve rejimin adının koyulmasında kritik bir rol oynadı.
Gelişmeler ve Beklentiler
Yarın kutlayacağımız Cumhuriyetimizin 103. yıl dönümü vesilesiyle, 29 Ekim 1923’te Meclis kürsüsünden yükselen seslerin ve verilen mücadelenin önemi bir kez daha anlaşılmaktadır. Aradan geçen 103 yıla rağmen, millet iradesine dayanan bu büyük yönetim biçimi Türkiye’nin geleceğine ışık tutmaya devam etmekte, resmi süreçler ve anayasal kazanımlar her yıl coşkuyla ve gururla yad edilmektedir.
Kaynak: Cumhuriyet Son Dakika