AMED — Ziya Gokalp, bi navê xwe yê dirêj Mehmet Ziya, di 23ê adara 1876an de li Amedê ji dayik bû û di 25ê çiriya pêşîn a 1924an de li Stenbolê çû ber dilovaniya xwe, ku ew wekî damezrênerê ramyariya neteweyî ya Tirk û întelektûelê serdema dawiya Osmanî û destpêka Komara Tirkiyê tê naskirin.
- Ziya Gokalp di 23ê adara 1876an de li Amedê ji dayik bû û di 25ê çiriya pêşîn a 1924an de li Stenbolê mir.
- Di destpêka jiyana xwe de xwediyê fikrên Kurdewariyê bû û li Stenbolê bi rewşenbîrên Kurd re têkilî danî.
- Bi tevlêbûna Îttihat ve Terakki Cemiyeti re bû damezrênerê îdeolojiya Tirkîzm (Tûrançîzm).
Ji Kurdewariyê Ber bi Tirkîzmê ve Veguherîna Jiyanê
Bavê Ziya Gokalp li Amedê di rojnameyekî herêmî de wekî karmend dixebitî. Di sala 1895î de diçe Stenbolê. Di ciwaniya xwe de fikrên wî yên Kurdewariyê hene ku ew di pirtûkên xwe de jî ravedike. Li Stenbolê dest bi karê Kurdewariyê dike û bi rewşenbîrên Kurd re têkiliyan datîne. Hevnasîna wî bi endamekî Jon Tirk re, jiyana wî diguherîne û wî dixe tevlîheviyan. Di nava ramanên Kurdewarî û Tirkewarî de diçe û tê, heya bigire xwekuştinê jî diceribîne. Biryara xwe dide û dikeve nava refên İttihat ve Terakki Cemiyeti û dest bi afirandina îdeolojiya Tirkîzm (Turancilik) dike.
Girtîbûn, Vegera Amedê û Xebatên Pişavtinê
Di sala 1898î de ji ber çalakiyên li dijî rewşenbîrên Balkanan tê girtin û salekê li girtîgehê dimîne. Sala 1900î de wî dûrdixînin Amedê û heya sala 1908î karmendiyê dike. Li Amedê bi navê Peyman rojnameyekê dertîne û di nava eşîrên Kurdan de dest bi xebata birêxistina “bêwatexistina fikrên Kurdewariyê” dike. Rêxistina wî İttihat ve Terakki Cemiyeti wî wekî berpirsiyarê Kurdistanê destnîşan dike. Bi navê “Türk ocağı – Hozên Tirk” li bajarên Kurdistanê komeleyan dadimezirîne û propagandaya Tirkîzmê dike. Destdide ser hemî dokûmanterên Osmaniyan li Amedê û dokûmentên behs û pesna Kurdan dide winda dike. Wekî kadro yan tîmên taybetî bingeha pişavtina Kurdan dimeşîne. Bi alîkariya Ataturk li Enqereyê di zanîngehan dersê dide û bingeha gelek komele, kovar û rojnameyên înkara neteweyan dikin û pesnê Tirkîzmê didin datîne.
Pêşeroja Bûyeran
Ziya Gokalp wekî kesayetekî ku ji ramanên Kurdewariyê ber bi îdeolojiya Tirkîzmê ve veguherî, di dîroka avabûna Komara Tirkiyê û polîtîkayên pişavtinê yên li ser Kurdan de xwediyê roleke sereke ye.
Çavkanî: Çandname