İSTANBUL — Günlük yaşamda sıkça karşılaşılan, sinemada kötü bir filmin sonuna kadar oturmaktan zarar edilecek bir projeye para yatırmaya kadar uzanan kararların ardındaki ‘Batık Maliyet Yanılgısı’, insan psikolojisinin rasyonel kararlar almasını nasıl engelliyor? Uzmanlar, geçmişe yapılan ve geri alınamayacak yatırımların bugünkü kararları nasıl esir aldığını ve bu zihinsel tuzaktan kurtulmanın yollarını masaya yatırıyor.
- Batık maliyet yanılgısı, geçmişte harcanan para, zaman, emek veya duyguların bugünkü kararları esir alması durumudur.
- İnsan beyni, başarısızlığı veya yanlış yatırım yapıldığını kabullenmekten kaçınarak kaybetme psikolojisiyle hareket eder.
- Uzmanlar, bu mental kapanı kırmanın tek yolunun geçmişi silip ‘Şu an sıfırdan başlasaydım yine aynı adımı atar mıydım?’ sorusunu sormak olduğunu belirtiyor.
Zararı Bilerek Neden Israrla Batıyoruz?
Hiç keyif almadığınız halde sinemada o filmin sonuna kadar oturmak, kötü giden ve yıpratıcı bir ilişkiyi ‘O kadar yıl emek verdik’ diye bitirememek ya da zarar edeceğinizi bile bile batmakta olan bir projeye para yatırmaya devam etmek pek çok kişinin aşina olduğu durumlardır. Mantığımız bize ‘Burada durmalısın’ diye bağırırken, neden ısrarla o batığın içine gömülmeye devam ederiz? Psikolojide ‘Batık Maliyet Yanılgısı’ olarak bilinen bu zihinsel tuzak, rasyonel kararlar almamızı doğrudan engellemektedir. İnsanlar ekonomik veya psikolojik olarak bir karara yatırım yaptıklarında, yani para, zaman, emek veya duygu harcadıklarında, o yatırımı çöpe atmamak için beyinlerinde ciddi bir psikolojik baskı hissederler. Normal şartlarda rasyonel bir bireyin yapması gereken, gelecekte elde edeceği zarara veya faydaya bakarak karar almaktır. Ancak batık maliyet devreye girdiğinde, geçmişte harcanan ve geri alınamayacak olan ‘batık’ kaynak bugünkü kararı tamamen esir alır.
Geçmişin Esaretinde Alınan Yanlış Kararlar
Bu psikolojik durumun hayatın pek çok alanında somut örnekleri görülmektedir. Örneğin, sinema biletine para verip girdiğiniz film o kadar sıkıcıdır ki ilk 20 dakikada çıkmak istersiniz. Ancak bilet parasını geri alamayacağınız gerçeğine rağmen, ‘Para ödedim, sonuna kadar izlemeliyim’ diyerek 2 saatinizi tam anlamıyla bir işkenceye çevirirsiniz. Benzer şekilde, yürümeyen bir evliliği veya ortaklığı sadece ‘Geçmişteki 10 yılım ziyan olmasın’ düşüncesiyle sürdürmek, kişinin gelecekteki olası mutluluğunu o batık geçmişe kurban etmesinden başka bir anlama gelmez. Nörolojik olarak insan beyni, başarısızlığı veya ‘yanlış yatırım yaptım’ gerçeğini kabullenmekten nefret eder. Kaybetme psikolojisi, beyindeki tehdit merkezini uyararak kişiyi o zararı telafi etmeye çalışmaya iter. Ancak bu çaba, genellikle daha çok zaman, daha çok para ve daha büyük bir duygusal tükenmişlikten başka bir sonuç doğurmaz.
Gelişmeler ve Beklentiler
Uzmanlar, bireylerin hayatlarını olumsuz etkileyen bu mental kapanı kırmanın tek yolunun geçmişi tamamen silmek olduğunun altını çiziyor. Geleceğe odaklanabilmek için ‘Şu an bu kararı sıfırdan alacak olsaydım yine aynı adımı atar mıydım?’ sorusunu dürüstçe sormak, rasyonel kararlar alabilmenin ve batık maliyet tuzaklarından kurtulmanın en temel adımı olarak değerlendiriliyor.
Kaynak: Cumhuriyet Son Dakika