AMED — Nivîskar û lêkolîner Husein Muhammed di gotara xwe ya nû de li ser awayên cuda yên peyvan, sedemên guherîna dengan û diyardeyên asîmîlasyon û dîsîmîlasyonê yên di dengnasiya kurdî de radiweste.
- Di kurdî de hin peyv wekî ‘saet, seet’, ‘pare, pere’ û ‘quwet, qewet’ xwedî awayên cuda ne.
- Guherîna dengê ‘A’ bi ‘E’ di gelek peyvan de bi rêya asîmîlasyona dengan pêk tê.
- Lêkolîner Husein Muhammed destnîşan dike ku her dem ‘A’ di kurdî de bi ‘E’ naguhere û mînakên wekî ‘av’ û ‘Quran’ vê yekê nîşan didin.
Awayên cuda yên peyvan di kurdî de
Bi ruxseta we, em li awayên cuda yên çend peyvan binêrin: saet, seet pare, pere quwet, qewet Xedîca, Xecîca Gelo sebebên peydabûna van awayên cuda yên eynî peyvan çi ne? Eger em li herdu peyvên pêşiyê binêrin, em ê bibînin ku di wan di desteya ”saet, pare” de A heye lê di varyantên wan yên din de ” seet, pere” de li cihê A-yê jî îcar E heye.
Çavkaniya peyvan û guherîna dengan
Baş tê zanîn ku ”saet, seet” ji erebî ساعة (sa’e[t]) hatiye anku di kîteya yekem de A heye lê di kurdî de di hin devokan de ew A bi E guheriye. Herwiha tê zanîn ku ”quwet, qewet” ji erebî قوّة (quwwe[t]) tê anku di kîteya yekem de U heye lê di kurdî de bûye E. Herwiha eger em peyva ”pare, pere” bidin ber hevberên wê di farisî (berê ”pare”, niha ”parê”) û tirkî (berê ”pare”, niha ”para”), em ê bibînin ku di kurdî de di hin devokan de dîsa A bi E guheriye.
Rêjeya guherînê û îstisnayên wê
Lê em herwiha dizanin ku A herdem di kurdî de bi E naguhere. Bo nimûne, vexwarina giştî di farisî de ”ab” e û di kurmancî de jî ”av” e anku A wek xwe maye û nebûye E. Yan peyva ”Quran” ji erebî hatiye wergirtin lê di kurdî de A-ya wê nebûye E (anku nebûye *Quren).
Pêşeroja Bûyeran
Sebebê guherîna A bi E (pare > pere, quwet > qewet, saet > seet) asîmîlasyona dengan e. Mebest ji asîmîlasyona dengan ew e ku dengek (vokalek an konsonantek) dengekî din yê nêzîkî xwe wek xwe lê dike.
Çavkanî: Çandname