İSTANBUL — Dilimize yerleşen hatalı çeviriler ve etimolojik kökenler, sadece günlük yaşamımızı değil, siyaset felsefesini ve toplumsal algıyı da derinden etkiliyor. Fransızca ‘sans numéro’ (numarasız) ifadesinin ‘100 numara’ olarak dilimize geçişinden, siyaset felsefesindeki ‘kamusal akıl’ kavramının ‘ortak akıl’ veya ‘kolektif akıl’ şeklinde yanlış kullanımına kadar uzanan bu süreç, kavramsal kirliliğin boyutlarını gözler önüne seriyor.
- Fransızcada ‘sans numéro’ (numarasız) deyişinin yanlış duyma ve benzetme sonucu ‘100 numara’ (cent numéro) olarak Türkçeye yerleşmesi.
- Siyaset felsefesindeki ‘La Raison Publique’ (kamusal akıl) kavramının hatalı bir şekilde ‘ortak akıl’ olarak çevrilmesi.
- John Rawls’un tanımıyla kamusal aklın, demokratik bir toplumda vatandaşların temel meseleleri tartışırken sunmaları gereken gerekçeler bütünü olması.
- Kolektif akıl ve tek adam rejimi tartışmalarının siyasi tarihimizdeki ve bugünkü yansımaları.
Dil Yanılgıları: ‘Yüz Numara’ Deyiminin Etimolojik Kökeni
Daha önce de yazmıştım: Fransızlar helaya ‘sans numéro’ yani ‘numarasız’ derler. Derler de Fransızcası yalapşap biri, ‘numara’nın önündeki ‘san’ diye söylenen ve dilimizde olumsuzluk eki ‘-sız’ anlamına gelen ‘sans’ı, gene ‘san’ diye söylenen ‘cent’ (100 sayısı) sanıp ‘numarasız’ yerine ‘100’ (yüz) olarak çevirmiş ve başımıza bela etmiş. Bu şapşallığı Vikipedi Türkçede tuvalet (hela) için kullanılan ‘yüz numara’ deyişinin etimolojik kökenini (yanlış duyma/benzetme sonucu) türeyişini şöyle açıklar: Daha önce de yazmıştım: Fransızlar helaya ‘sans numéro’ yani ‘numarasız’ derler. Derler de Fransızcası yalapşap biri, ‘numara’nın önündeki ‘san’ diye söylenen ve dilimizde olumsuzluk eki ‘-sız’ anlamına gelen ‘sans’ı, gene ‘san’ diye söylenen ‘cent’ (100 sayısı) sanıp ‘numarasız’ yerine ‘100’ (yüz) olarak çevirmiş ve başımıza bela etmiş. Bu şapşallığı Vikipedi Türkçede tuvalet (hela) için kullanılan ‘yüz numara’ deyişinin etimolojik kökenini (yanlış duyma/benzetme sonucu) türeyişini şöyle açıklar. Hikâyesi: Eski otellerde veya umumi yerlerde numarasız kapısı olan tuvaletler için Fransızcada sans numéro denirdi. Bu ifadenin okunuşu, Fransızcada ‘yüz numara’ anlamına gelen cent numéro ile benzer. Türkçeye geçişi: Sözlü halk etimolojisinde sans numéro deyişi kulaktan kulağa yanlış anlaşılan cent numéro (100 numara) şeklinde algılanmış ve dilimize tuvalet anlamında yerleşmiştir.
Kamusal Akıl ve Ortak Akıl Arasındaki Kavramsal Çatışma
Bir başka ahmak da ‘kamusal akıl’ anlamına gelen ‘La Raison Publique’i ‘ortak akıl’ diye başımıza bela etti. ‘Kamusal akıl’ın aldığı karar ‘ortak karar’ olur da AKP’nin kuruluşunu açıklayan R.T. Erdoğan’ın deyişiyle ‘kolektif akıl’ olmaz. Çünkü ‘kolektif akıl’ın varacağı son durak tek adam’ın aklıdır. Ki şu anda yolcuyu göndermek için bu istasyonda beklemekteyiz. Doğru tanımıyla kamusal akıl (La raison publique) siyaset felsefesinde vatandaşların ve devletin ortak kararları alırken herkesin anlayabileceği ve kabul edebileceği ortak değerler ile akıl yürütme biçimini ifade eden kavramdır. Tanım: Amerikalı filozof John Rawls, kamusal aklı demokratik bir toplumda vatandaşların temel meseleleri tartışırken birbirlerine sunmaları gereken ortak gerekçeler bütünü olarak tanımlar. (Bu tanıma ben d…)
Gelişmeler ve Beklentiler
Sonuç olarak, gerek dilbilimsel çeviri hataları gerekse siyaset felsefesindeki kavram karmaşaları, toplumsal ve siyasal yapının doğru okunmasını engellemektedir. ‘Kamusal akıl’ kavramının doğru anlaşılması ve ‘ortak akıl’ veya ‘kolektif akıl’ gibi ifadelerle karıştırılmaması, demokratik değerlerin inşası ve geleceğe dönük stratejik politikaların belirlenmesi açısından kritik bir önem taşımaktadır.
Kaynak: Cumhuriyet Son Dakika