İSTANBUL — İnsan ilişkilerinde sıklıkla karşılaşılan ve Takiyettin Mengüşoğlu’nun ‘İnsan Felsefesi’ adlı eserinde derinlemesine incelenen ‘kendini saklama’ fenomeni, bireyin sosyal hayattaki konumlanışını, dilin kullanım biçimlerini ve maskeli kimliklerin arkasındaki gerçekleri gözler önüne seriyor. Söylenenler ve söylenmeyenler arasındaki ince çizgide şekillenen bu olgu; iş yerinden günlük sosyal ilişkilere kadar hayatın her alanında kendini farklı biçimlerde dışa vuruyor.
- Takiyettin Mengüşoğlu’nun ‘İnsan Felsefesi’ eserine göre kendini saklama, dil aracılığıyla gelişen ve insanı hayvandan ayıran önemli unsurlardan biridir.
- Saklama olgusu ‘görece olumlu’ (kişiliğin zarar görmesini engelleme) ve ‘olumsuz’ (olduğundan daha zengin veya bilgili görünme çabası) olmak üzere ikiye ayrılır.
- Manav tezgahındaki meyve örneğinde olduğu gibi, kullanılan dil perdesi bir süre sonra parçalanır ve gerçeğin kendisi ortaya çıkar.
- Patronla konuşurken kullanılan dil ile çaycıyla konuşurken seçilen sözcükler ve ses tonu arasındaki fark, toplumsal rollerin maskelerini açıkça gözler önüne serer.
Felsefi Temeller: Dil Aracılığıyla Gerçekleşen Kendini Saklama Fenomeni
İnsan doğası gereği kendini saklama eğilimi taşır. Yeni bir ortama girildiğinde veya yeni insanlarla tanışıldığında birey, çoğunlukla olduğundan farklı görünmeye çalışır. Ünlü düşünür Takiyettin Mengüşoğlu, ‘İnsan Felsefesi’ (Doğu Batı Yayınları, Ankara, 2015, s. 343) adlı yapıtında bu durumu detaylıca çözer. Mengüşoğlu, bu fenomenin insan ile hayvan arasındaki ayrımın temel unsurlarından biri olduğunu ve ‘dil’ vasıtasıyla geliştiğini vurgular. Dolayısıyla insan, hem söyledikleriyle hem de söylemedikleriyle, bazen gerçeği gizleyerek bazen de bilinçli yalanlar söyleyerek kendini kamufle eder. Bu saklama dürtüsünün motivasyon kaynakları çeşitlilik gösterir. Görece olumlu saklama durumlarında birey, yeni girdiği sosyal ortamda kişiliğinin zarar göreceği endişesiyle kabuğuna çekilir; ilişkiler derinleştikçe bu savunma mekanizmasını azaltarak kendini açar. Buna karşın olumsuz saklama biçiminde ise kişi, olduğundan daha bilgili, daha zengin, daha seçkin ya da daha üstün görünme arzusuyla hareket eder. Ancak bu yapay perde sonsuza kadar sürdürülemez.
Ayinesi İştir Kişinin: Maskelerin Altındaki Gerçek Yüzler
Olumsuz saklama çabaları, manav tezgahındaki meyve düzenine benzer. Üst üste dizilen iyi meyveler tükenince alttaki çürük ve kötü meyvelerin açığa çıkması gibi, insanın kullandığı dil perdesi de zamanla yırtılıp gider. ‘Ayinesi iştir kişinin, lafa bakılmaz’ sözü tam da bu noktada anlam kazanır. Mengüşoğlu’nun aktardığına göre, bir insanla ilk kez karşılaşıldığında onu tanımakta kaba hatalar yapılabilir; fakat bu hataların ve zorlukların sınırları vardır. Birey kendisini ne kadar farklı göstermeye çalışırsa çalışsın, bir yerinden açık verecektir. Çünkü insan, yapıp-etmeleri ile sözleri arasındaki çelişkide ya da uyumda mutlaka kendini ele verir. Sosyal etkileşimlerin karmaşık yapısı, bu maskeli hallerin her an test edilmesine olanak tanır ve en nihayetinde gerçeğin tozu dumana katılarak ortaya çıkmasını sağlar.
Günlük Yaşamın Çift Dilli Halleri: Patron ve Çaycı Örneği
Bu ‘saklama’ olgusunu günlük hayatın farklı sahnelerinde çeşitlilik gösteren biçimlerde yaşarız. Çok yakın bir arkadaşla kurulan diyalogda kullanılan dil ile patron veya yöneticiye hitap edilen dil asla aynı değildir. Aynı şekilde, iş yerinde üst konumda bulunulan birine seslenmekle ast pozisyondakine konuşmak arasında da farklar vardır. Örneğin, patronuna kahve isteyip istemediğini soran birey ile iş yerindeki çaycıya kahve sipariş eden birey ruhsal ve sözel olarak birbiriyle aynı kişi değildir. Aradaki fark yalnızca seçilen sözcüklerde veya kelimelerin peş peşe dizilişinde kendini göstermez; ses tonu, beden dili ve hitabet tarzı da bütünüyle değişir. Üstelik bu durum tek taraflı da değildir; patron ve çaycı da o an karşısındaki insanla konuşurken bambaşka bir dil perdesini devreye sokar. Toplumsal roller, her bireyin anlık olarak farklı maskeler takmasını zorunlu kılan dinamik bir tiyatro sahnesi gibidir.
Gelişmeler ve Beklentiler
Sonuç olarak, insanın kendini saklama eğilimi hem bireysel psikolojinin hem de sosyolojik yapının kaçınılmaz bir parçasıdır. Dilin ve toplumsal rollerin arkasına saklanan bireyler, ne kadar çabalarlarsa çabalasınlar, yapıp-etmeleri ve özlerindeki gerçeklikle bir gün yüzleşmek zorunda kalacaktır. Gelecekte insan psikolojisi ve sosyolojik entegrasyon üzerine yapılacak yeni araştırmalar, dijital dünyanın getirdiği yeni maskelerle birlikte bu fenomeni daha da derinlemesine inceleyecek, bireyin özü ile sözü arasındaki mesafeyi, resmi ve akademik süreçlerin ışığında yeniden masaya yatıracaktır.
Kaynak: BirGün Manşet