İSTANBUL — Bir gökdelenin en üst katından şehre bakarken zihinlerde yankı bulan ‘tepeden bakmak’ deyimi, modern insan ilişkilerindeki güç dinamiklerini, psikolojik savunma mekanizmalarını ve toplumsal hayattaki küçümseme pratiklerini gözler önüne seriyor.
- Yüksek yapıların ve fiziksel mesafelerin insan psikolojisi üzerindeki dönüştürücü ve uzaklaştırıcı etkisi.
- Göz teması eksikliği, kısa süreli bakışlar ve mekanik tepkilerle kendini gösteren günlük küçümseme biçimleri.
- Melanie Klein’ın psikanalitik teorisine göre küçümsemenin aslında derin bir bağımlılık ve kaybetme korkusunu gizleme yöntemi olması.
Yüksekliğin Hazrı ve İnsanları Noktaya Dönüştüren Fiziksel Mesafe
Bir gökdelenin en üst katından şehre bakarken tepeden bakmak deyimine takılıyor aklım. Yukarıdan bakıldığında şehir güzelleşir; arabalar oyuncağa, insanlar noktaya döner, kimse size dokunamaz. Tepenin hazzı bu sanırım; her şey küçülür ve uzak kalır. Ama o yükseklikten hiçbir yüz seçilmez. Birine tepeden bakan da aynı şeyi yapar; onu küçültür, uzaklaştırır ve yüzünü görmez. Doğrudan bir şey söylemesi gerekmez; gözlerini kaçırır, sözünüzü bitirmenizi beklemez; kabalaşmadan, hatta nezaketini koruyarak yapar bunu. Bir kitap fuarında denk gelmiştim, ilk romanını hayranlık duyduğu ünlü bir yazara anlatmaya çalışan birine. Yazar kitabın adını sormuş, genç adam anlatmaya başlamıştı ki, daha ikinci cümlesindeyken yazarın gözleri arkasındaki sıraya kaymıştı. Başını hafifçe sallayıp gülümsüyordu, ama onu dinlemediği çok belliydi. Genç adam cümlesini kısaltıp teşekkür etti; o bakışı o da görmüştü. Küçümseme yüzden çok süreyle ölçülüyor; bakışın size ayırdığı saniyeyle. Hastane gişesinde yaşlı bir kadının sorusunu sabırsızca yanıtlayan görevli, kasada bozuk para sayan adamı beklerken gözlerini deviren müşteri, Türkçesi yetmeyen bir göçmenin sözünü kesen memur da aynı şeyi yapıyor.
Günlük Yaşamda Görünmez Küçümseme Pratikleri ve Öz Farkındalık
Ancak her ilgisizlik de küçümseme değil. Birinin dalgınlığını ya da yorgunluğunu küçümsenme olarak yaşayabilir, onun davranışına kendi değersizlik duygumuzu katabiliriz. Daha rahatsız edici olan, başkalarında kolayca tanıdığımız bu davranışları kendimizde fark etmenin güçlüğü. Birine kızmak başka, onu aşağı görmek başka; öfke karşıdakinin değişmesini ister, küçümseme uzaklaşmasını. Kızdığımızı biliriz, küçümsediğimizi çoğu zaman bilmeyiz, çünkü küçümseme kendini bir duygu gibi değil, bir doğru gibi sunar. Toplumsal ilişkilerde sıklıkla karşımıza çıkan bu durum, bireylerin kendi içsel dinamikleriyle yüzleşmesini zorlaştırmaktadır.
Psikanalitik Perspektiften Küçümseme: Bir Savunma Mekanizması Olarak Üstünlük
Küçümsemenin kaynağını düşününce aklıma ilk gelen, bunun bir savunma olduğu. Melanie Klein’a göre birine ihtiyaç duymak, onu kaybetmekten korkmayı da beraberinde getirir. İnsan bu korkuyla baş edemediğinde karşısındakini denetlemeye, kendisini ondan üstün görmeye ve onu küçümsemeye yönelebilir. Çünkü değersiz gördüğü birine muhtaç olduğunu kabul etmek zorunda kalmaz. Küçümseme, güçlü hissetmenin değil, bağımlılığı ve kaybetme korkusunu gizlemenin bir yolu olur.
Gelişmeler ve Beklentiler
Sonuç olarak, tepeden bakmak ve küçümseme olgusu, bireylerin kendi kırılganlıklarını örtmek için başvurduğu sinsi bir savunma mekanizması olarak gelecekte de sosyolojik ve psikolojik araştırmaların merkezinde yer almaya devam edecektir. Bu döngünün kırılması, bireylerin kendi içsel korkularıyla yüzleşmesi ve ötekini anlamaya yönelik daha kapsayıcı iletişim stratejileri geliştirmesiyle mümkündür.
Kaynak: BirGün Manşet