İSTANBUL — Günlük yaşamda ve iş dünyasında sıklıkla karşılaşılan ‘Bu iş en fazla iki saatimi alır’ düşüncesinin arkasındaki psikolojik gerçek, Cumhuriyet Son Dakika analizleriyle gözler önüne serildi. Uzmanlar, milyarlık projelerden evdeki ufak tadilatlara kadar her alanda yaşanan başarısızlıkların temelinde ‘Planlama Yanılgısı’ (Planning Fallacy) yattığını belirtiyor.
- Projelerin tamamlanma süresi, maliyeti ve harcanacak emek sistematik olarak az tahmin ediliyor.
- İnsan beyni geleceği planlarken her şeyin yolunda gittiği ‘en iyi senaryo’ üzerine kurgu yapıyor.
- Geçmişteki acı tecrübelere rağmen beyin, her yeni projeye saf bir iyimserlikle başlıyor.
- Uzmanlar, zaman körlüğünü yenmek için süreye bilinçli olarak %50 ila %100 arasında zaman tamponu eklenmesini öneriyor.
Planlama Yanılgısı Nedir ve Neden Her Defasında Duvara Toslarız?
Bir projeye başlarken, evde ufak bir tadilat planı yaparken ‘Bu iş en fazla iki saatimi alır’ diye yola çıkıp, aradan günler hatta haftalar geçmesine rağmen işin yarısına bile gelemediğiniz o tanıdık hayal kırıklığı… Planlama Yanılgısı (Planning Fallacy), insan zihninin geleceği hesaplarken yaptığı en büyük ve en inatçı hesap hatasıdır. Peki, neden her seferinde aynı tuzağa düşeriz? Planlama yanılmacısı, bireylerin ve hatta devasa şirketlerin projelerin tamamlanma süresini, maliyetini ve harcanacak emeği sistematik olarak çok daha az, başarı ihtimalini ise gerçek dışı bir şekilde çok daha yüksek tahmin etme eğilimidir. İnsan beyni geleceği planlarken, her şeyin yolunda gittiği ‘en iyi senaryo’ (best-case scenario) üzerine kurgu yapar. Plan yapıldığı an; ne internetin kopacağı, ne araya acil bir iş gireceği, ne trafik sıkışıklığı olacağı ne de zihinsel tıkanıklık yaşanacağı hesaba katılmaz. Beyin, gelecekteki engelleri adeta yok sayarak toz pembe bir zaman çizelgesi çizer. Tarihteki devasa inşaat projelerinin (örneğin opera binaları, köprüler veya yazılım entegrasyonları) bütçelerinin ve sürelerinin yüzde yüzlerce sapmasının arkasında yatan temel psikolojik mekanizma budur.
Geçmişteki Acı Tecrübelere Rağmen Neden Akıllanmıyoruz?
İşin en trajikomik yönü şudur: Hayatınızda yüzlerce kez bir raporun veya görevin ‘iki saat’ sürmeyeceğini, en az iki gün alacağını bizzat deneyimlemiş olmanıza rağmen, bir sonraki göreve başlarken geçmişteki o acı tecrübeleri tamamen unutursunuz. Beyin, her yeni projeye sanki o an evrenin tüm zaman ve odak kapasitesi sınırsızmış gibi saf bir iyimserlikle başlar. Bu durum, bireysel verimliliği sekteye uğrattığı gibi kurumsal düzeyde de devasa maliyet krizlerine yol açmaktadır. İnsan psikolojisinin optimizasyon yanlılığı, yaşanan gecikmeleri ve engelleri istisnai durumlar olarak kodlarken, başarıya odaklanan ana akışını asla değiştirmez. Bu da her seferinde aynı döngünün tekrarlanmasına ve benzer hataların yapılmasสถานะ kaçınılmaz hale gelmesine neden olur.
Gelişmeler ve Beklentiler
Uzmanlar, bu kronik zaman körlüğünü yenmek ve projelerde başarısızlık oranını en aza indirmek için ‘referans sınıfı tahmini’ (reference class forecasting) yapılmasını kesin bir çözüm olarak öneriyor. Buna göre, geçmişte benzer bir işin gerçekten ne kadar sürdüğüne tarafsız bir şekilde bakarak, hesaplanan süreye bilinçli olarak en az yüzde 50 ila yüzde 100 arasında bir ‘zaman tamponu’ eklemek, bu zihinsel tuzağın yıkıcı etkisini azaltmanın ve süreci başarıyla tamamlamanın tek yolu olarak ön plana çıkıyor.
Kaynak: Cumhuriyet Son Dakika