İSTANBUL — Bireylerin geçmişte verdikleri kararların olumsuz yönlerini unutup olumlu özelliklerini abartarak hatırlama eğilimi olarak tanımlanan ve bilişsel çelişkiden kaçınmak için zihnin ürettiği rasyonalizasyon süreçlerini gözler önüne seren “Seçim Destekleyici Önyargı”, alışverişten evliliğe, büyük yatırımlardan siyasi tercihlere kadar geniş bir yelpazede hatalardan ders çıkarılmasını engelleyen en büyük zihinsel prangalardan biri olarak öne çıkıyor.
- Geçmiş kararların olumsuz yönleri unutulup olumlu yönleri abartılarak hatırlanıyor.
- Zihin, ‘Yanlış karar verdim’ düşüncesinin yarattığı acı verici bilişsel çelişkiden kaçınmak için rasyonalizasyon üretiyor.
- Bu zihinsel pranga alışveriş, meslek seçimi, evlilikler, siyasi tercihler ve büyük yatırımlarda açıkça görülüyor.
- İnsanlar kararlarının yanlış olduğunu kabul etmek yerine, haklılıklarını kanıtlamak için binlerce yeni bahane üretiyor.
Seçim Destekleyici Önyargı Nedir ve Zihnimiz Bu Süreçte Nasıl İşler?
Psikolojide Seçim Destekleyici Önyargı, bireylerin geçmişte yaptıkları seçimleri, kararların olumsuz yönlerini unutup veya hafife alarak, olumlu yönlerini ise abartarak hatırlama eğilimi olarak tanımlanmaktadır. Bir karar verdiğiniz an, o kararla kişisel kimliğiniz ve mantığınız arasında görünmez bir bağ kurulur. Eğer o seçimin kötü olduğunu kabul ederseniz, bu durum ‘Yanlış karar verdim, demek ki o kadar da akıllı değilim’ anlamına gelir. Zihnimiz bu acı verici bilişsel çelişkiyi kabullenmek istemez. Bunun yerine, kusurlu olan ürünü veya kötü giden kararı kendi içinde rasyonalize etmeye başlar. Örneğin, kişi satın aldığı bir ürün için ‘Evet biraz pahalı ve bozuluyor ama olsun, tasarımı çok şık ve özel bir havası var’ diyerek durumu kendi içinde mantığa büründürür ve hatalı kararını bu şekilde aklamaya çalışır.
Bu Zihinsel Pranga Hangi Alanlarda ve Nasıl Kendini Gösterir?
Söz konusu bilişsel mekanizma ve önyargı sadece günlük alışverişlerde değil; aynı zamanda seçilen mesleklerde, evliliklerde, siyasi tercihlerde ve büyük yatırımlarda da güçlü bir şekilde kendini gösterir. Bireyler hayatlarının en kritik dönüm noktalarında bile bu önyargının kurbanı olabilmektedir. İnsan, kendi verdiği kararın yanlış olduğunu kabul etmektense, o kararın haklılığını kanıtlamak için binlerce yeni bahane üretmeyi yeğler. Bu durum, bireylerin geçmişteki hatalarından ders çıkarmasını engelleyen en büyük zihinsel prangalardan biri olarak psikoloji literatüründe yerini almaktadır. Kararların arkasında durma isteği, nesnel bir değerlendirme yapma yeteneğini tamamen gölgelemektedir.
Gelişmeler ve Beklentiler
Gelecek süreçte bilişsel psikoloji uzmanları, bireylerin karar alma mekanizmalarındaki bu tür önyargıları fark etmesinin önemine dikkat çekiyor. Hatalarla yüzleşebilme becerisinin geliştirilmesi, hem bireysel hem de toplumsal düzeyde daha sağlıklı tercihler yapılmasına olanak tanıyan kritik bir aşama olarak değerlendiriliyor.
Kaynak: Cumhuriyet Son Dakika