İSTANBUL — Günlük hayatta sıkça karşılaşılan ve bir grubun ortak sorunu karşısında herkesin ‘Nasıl olsa biri yapar’ diyerek sorumluluktan kaçınma eğiliminin arkasındaki bilimsel gerçek, sosyal psikoloji ve oyun teorisinin en dikkat çekici konularından biri olan ‘Gönüllünün İkilemi’ (The Volunteer’s Dilemma) ile gün yüzüne çıktı.
- Bir grubun ortak sorunu çözmesi gerektiğinde herkesin aynı şeyi düşünerek ‘Biri mutlaka yapar’ algısına kapılması sosyal bilimlerde ‘Gönüllünün İkilemi’ olarak adlandırılıyor.
- Temelinde, bir grubun tamamının fayda sağlayacağı bir sonucun ortaya çıkması için en az bir kişinin maliyet veya risk üstlenerek harekete geçmesi zorunluluğu yatıyor.
- Herkes aynı anda ‘Bir başkası aramıştır’ veya ‘Nasıl olsa biri kapatır’ diye düşündüğünde, kritik dakikalar kaybedilebiliyor ve ortak çıkar zarar görüyor.
Gönüllünün İkilemi Nedir? Sosyal Psikoloji ve Oyun Teorisi
Bir odada ışıklar açık olduğunda ve herkes elektrik faturasının yükseldiğini bildiğinde dahi kimsenin kalkıp o ışığı kapatmaması, modern toplumların en yaygın çelişkilerinden biridir. Çünkü odadaki herkes, ‘Nasıl olsa birazdan biri kapatır’ diye düşünmektedir ve sorun tam da bu noktada başlamaktadır. Ortak çıkar için bir kişinin harekete geçmesi gerekirken, gruptaki bireylerin her biri sorumluluğu bir başkasının üstlenmesini beklemektedir. Sosyal psikoloji ve oyun teorisinin en çarpıcı inceleme alanlarından biri olan The Volunteer’s Dilemma, Türkçeye ‘Gönüllünün İkilemi’ olarak çevrilmektedir ve insanların bazen kendi çıkarları ile grubun ortak çıkarı arasında neden ve nasıl sıkışıp kaldığını, bu durumun ardındaki psikolojik mekanizmaları tüm detaylarıyla açıklamaya çalışmaktadır. Bu teorik modelin temelinde, bir grubun tamamının fayda sağlayacağı ortak bir sonucun ortaya çıkabilmesi için, gruptan en az bir kişinin belirli bir maliyet, zaman veya risk üstlenerek cesaretle harekete geçmesi gerektiği gerçeği yatar.
Günlük Yaşamdan Örnekler ve Bireysel Risk Algısı
Gönüllünün ikilemi yalnızca akademik literatürde kalan soyut bir teorik oyun değildir; aksine, günlük yaşamda farkında olmadan defalarca karşılaşılan son derece pratik bir durumdur. Örneğin, çok katlı bir binada yangın alarmının çalmaya başladığını hayal edelim. Bu tehlikeyi fark eden ilk kişinin itfaiyeyi araması, binadaki herkesin can ve mal güvenliği açısından hayati bir önem taşır. Ancak bu aramayı gerçekleştirmek için kişinin kendi değerli zamanını harcaması, yanlış alarm verme ihtimaliyle uğraşması veya olası bir sorumluluğu üstlenmesi gerekmektedir. Eğer herkes aynı anda ‘Nasıl olsa bir başkası aramıştır’ diye düşünürse, müdahale gecikebilir ve kritik dakikalar kaybedilebilir. Bu ikilemin en dikkat çekici ve çarpıcı noktası, bireyin aslında çözümün acilen gerekli olduğunu çok iyi bilmesine rağmen, ilk adımı atmak istememesidir. Gönüllü olan kişi bir bedel öderken, diğer bireyler herhangi bir zahmete katlanmadan veya bedel ödemeden aynı güvenlik sonucundan faydalanabilmektedir. Bu durum, birey açısından oldukça cazip bir seçenek yaratır: Başkası harekete geçsin, ben de ortaya çıkan faydadan yararlanayım. Ancak gruptaki herkes aynı hesabı yaptığında, ortada hiç gönüllü kalmamaktadır.
Gelişmeler ve Beklentiler
Sonuç olarak, ‘Gönüllünün İkilemi’ bireysel çıkarların kolektif sorumlulukla çatıştığı durumlarda toplumsal ataletin nasıl oluştuğunu gözler önüne sermektedir. Gelecekte benzer sosyal ve kurumsal krizlerin önlenebilmesi, bireylerin bu psikolojik tuzağın farkına varması ve sorumluluğu başkalarına yıkmak yerine ortak çözümlere aktif olarak katkı sunması bilincinin geliştirilmesiyle mümkün olacaktır.
Kaynak: Cumhuriyet Son Dakika