ANKARA — Türkiye’de kamu mali denetim görev ve yetkisini elinde bulunduran Vergi Denetim Kurulu, Sermaye Piyasası Kurulu, Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu, Mali Suçları Araştırma Kurulu, Kamu Gözetim ve Denetim Kurulu, Devlet Denetleme Kurulu, Sayıştay ile bakanlıkların, kamu bankalarının ve kamu işletmelerinin teftiş kurullarının geniş kadrolarına ve gelişmiş teknik izleme altyapısına rağmen, son günlerde yaşanan yüzyılın fon soygunuyla birlikte mali denetimdeki etkinlik sorunu tüm boyutlarıyla gözler önüne serildi.
- Yüzyılın fon soygunu ve portföy yönetim şirketleri krizi, kamusal denetim mekanizmalarındaki zamanlama ve etkinlik açığını somut bir şekilde ortaya koydu.
- Denetim birimlerinin kurumsal özerkliğinin zayıflatılması, atama süreçleri ve yönetim biçimleri hızlı müdahaleleri engelliyor.
- Eski bir bakan, fon skandalında net bir şekilde ‘6 kurumun ihmali var, ihmal net!’ değerlendirmesinde bulundu.
- Sistem yaklaşımı, denetim birimlerinin ‘erken uyarı’ süreçleri yerine şikayet ve ihbar sonrasında işlem başlattığını kanıtlıyor.
Yüzyılın Fon Soygunu ve Denetim Mekanizmalarındaki Zamanlama Hatası
Azmi Demirci’nin (azdemirci@yahoo.com) kaleme aldığı analizde yer aldığı üzere, Türkiye’de kamu mali denetim görev ve yetkisi; Vergi Denetim Kurulu, Sermaye Piyasası Kurulu, Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu, Mali Suçları Araştırma Kurulu, Kamu Gözetim ve Denetim Kurulu, Devlet Denetleme Kurulu ve Sayıştay gibi kritik birimlerle beraber her bakanlığın ve kamu bankaları ile kamu işletmelerinin teftiş kurullarına verilmiştir. Bu yapılar geniş kadrolara ve gelişmiş teknik izleme altyapısına sahip olmasına rağmen, son günlerde yaşadığımız yüzyılın fon soygunu da gösterdiği üzere, kamu mali denetiminde derin bir etkinlik sorunu yaşanmaktadır. Tüm bu birimlerin bağımsızlığı ve bu birimlerdeki atama, idari yapılandırma ve yönetim biçimleri değerlendirilmeden önce belirtmek gerekir ki, söz konusu kurumlar tarafından yürütülen denetim ve gözetim faaliyetleri, önleyici olmaktan çok, kriz patlak verdikten sonra devreye giren yapısı nedeniyle ciddi bir etkinlik açığı taşımaktadır. Kamuoyunda “fon skandalı” olarak tartışılan portföy yönetim şirketleri krizi ve bankacılık eksenli kayıt dışı fon örnekleri, belirtilen denetim yapısının zamanlama bakımından eksikliklerini ve yetersizliklerini son derece somut biçimde gözler önüne sermiştir. Yaşanan bu süreçte eski bir Bakan da fon skandalında konuyu “6 kurumun ihmali var, ihmal net!” şeklinde ifade ederek durumu özetlemiştir.
Erken Uyarı Sistemlerinin İflası ve Özerklik Tartışmaları
Konuya geniş bir sistem yaklaşımıyla bakıldığında, bu çarpıcı örnekler, kamusal mali denetim ve gözetim birimlerinin, riskleri büyümeden tespit edip engelleyen “erken uyarı” süreçleri yerine; çoğunlukla şikayet, ihbar veya kamuoyuna sızan bilgiler sonrasında işlem başlatma eğiliminde olduğunu net bir şekilde göstermektedir. Kamu mali denetiminin etkinliğini azaltan ve krizi derinleştiren en önemli nedenlerin başında kurumsal yapı gelmektedir. a) Denetim birimlerinin kurumsal özerkliği zayıflatılmıştır: Denetim birimlerinin yapısı ile görev ve yetkileri yasal düzenlemelere konu edilmiş olsa da bu birimlere yapılan atamalar; dolayısıyla idari yapılandırmalar ve yönetim biçimleri tamamen özerk olmadığı için, bu birimlerin çok hızlı gelişen yolsuzluklara zamanında, etkili şekilde müdahale etmesinde ciddi tereddütler ve telafisi imkansız zaman kayıpları oluşmaktadır. O kadar ki, fon skandalında açıkça görüldüğü üzere, işin içine siyasetçiler ve bürokratlar girince, denetim birimlerinin müdahale olanağı oldukça daralmakta ve neredeyse imkansız hale gelmektedir. İktidar partisinin eski bir milletvekilinin de işaret ettiği bu yapısal engeller, kamu kaynaklarının güvenliği açısından acil reform gerekliliğini dayatmaktadır.
Gelişmeler ve Beklentiler
Gelecek dönemde kamu mali denetiminin etkinliğinin artırılması, kurumların siyasi etkilerden arındırılarak tam bağımsız ve özerk bir yapıya kavuşturulması hayati önem taşımaktadır. Erken uyarı sistemlerinin güçlendirilmesi ve kriz sonras müdahale yerine önleyici denetim mekanizmalarının tesis edilmesi için atılacak adımlar, kamuoyunun yakından takip ettiği resmi süreçlerin odağında yer alıyor.
Kaynak: BirGün Manşet