ANKARA — Türkiye Cumhuriyeti siyasi tarihinin en kırılma noktalarından biri olan çok partili döneme geçiş süreci, demokrasinin yozlaştırılması ve cumhuriyetin temel niteliklerinin aşındırılması tartışmalarını yeniden alevlendiriyor. İsmet İnönü’nün 1 Kasım 1945’teki tarihi TBMM açış konuşmasıyla başlayan süreç, 1950’de Demokrat Parti’nin iktidara gelmesi ve sonrasında yaşanan toplumsal-siyasi gelişmelerle derinlemesine masaya yatırılıyor.
- İsmet İnönü 1 Kasım 1945’te TBMM’yi açış konuşmasıyla ‘Çok Partili Döneme’ geçildiğini ilan etti.
- Çok partili sisteme geçiş; İkinci Dünya Savaşı sonrası ‘Demokrasi Zaferi’ havası, Stalin’e karşı Batı ittifakı ve devrimci iktidarı barışçıl yolla devretme amacı taşıyordu.
- Toprak Reformu’nun yumuşatılmış hali olan ‘Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu’na karşı çıkan Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuad Köprülü ve Refik Koraltan Demokrat Parti’yi kurdu.
- 1950’de iktidara gelen Demokrat Parti, demokratik rejimi geliştirmek yerine CHP mallarına el koyma ve Kırşehir’i ilçe yapma gibi uygulamalarla eleştirildi.
Çok Partili Rejime Geçişin Jeopolitik ve Siyasi Arka Planı
Salı günü ve dünkü yazılarımızda da detaylıca ele aldığımız üzere, “Demokratik (!) Rejim”in yozlaştırılmasıyla Cumhuriyetin altının nasıl oyulduğu olgusu, Türkiye’nin demokrasi serüveninin en kritik inceleme alanlarından biridir. İsmet İnönü, 1 Kasım 1945’te TBMM’yi açış konuşmasıyla “Çok Partili Döneme” geçişi resmen ilan etmiştir. Bu hamle, ulusal ve uluslararası dinamiklerin zorunlu bir sonucu olarak hayata geçirilmiştir. Bunu yaparak hem İkinci Dünya Savaşı sonrasında Faşizmin yenilmesiyle egemen olan “Demokrasinin Zaferi” havasına uymuş oluyor, hem de Batı Âlemi’ne katılarak Stalin’in isteklerine karşı güçlü bir önlem alıyordu. Aynı zamanda “Cumhuriyet Rejimi”ni “Demokrasi ile taçlandırmayı” umut ediyor ve devrimci iktidarı barışçı yolla devretmeye hazırlanarak dünya siyasi tarihinde pek görülmeyen örnek bir tutum sergiliyordu. Bu stratejik hamle, kökleri Birinci Meclis’teki “İkinci Grup”a kadar giden ve dinci çizgideki siyaseti savunan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nı kurdukları için Atatürk ile araları açılmış bulunan eski arkadaşları ile de iktidarın arasını düzeltiyordu.
Demokrat Parti’nin Kuruluşu ve İktidara Giden Yol
Tarihsel süreçte “Demokrasiyi kurmak” görevi, dönemin muhalif figürlerine bırakıldı. İlginç bir tezat olarak bu görev, Toprak Reformu’nun çok yumuşak bir biçimi olan “Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu”na bile karşı çıkmış olan Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuad Köprülü ve Refik Koraltan gibi isimlere tevdi edildi. Toprak ağalarının siyasi çekirdeğini oluşturduğu Demokrat Parti bu kadro önderliğinde kuruldu ve nihayet 1950 yılında sağ siyaset Türkiye’de ilk kez iktidara geldi. Ancak yeni kurulan bu siyasi yapı, beklentilerin aksine farklı bir evriliş gösterdi. Demokrat Parti, ne yazık ki, sayesinde iktidara geldiği Demokratik (!) Rejimi geliştirmek ve kökleştirmek yerine, onu katletti. Bu dönemde hayata geçirilen uygulamalar arasında Cumhuriyet Halk Partisi’nin (CHP) mal varlıklarına el konulması ve kendisine oy vermeyen Kırşehir vilayetinin cezalandırılarak ilçe statüsüne düşürülmesi gibi antidemokratik icraatlar yer aldı.
Gelişmeler ve Beklentiler
Türkiye’nin çok partili siyasi tarihine ışık tutan bu gelişmeler, demokrasinin kurumsal yerleşimi ile popülist veya intikamcı politikaların rejime verdiği zararları gözler önüne sermektedir. Uzmanlar ve tarihçiler, geçmişte yapılan bu hataların ve rejimi yozlaştıran hamlelerin, günümüzdeki demokratik standartların korunması açısından üzerinde dikkatle durulması gereken hayati dersler barındırdığını vurgulamaktadır.
Kaynak: Cumhuriyet Son Dakika