İSTANBUL — Çevrenizde her konuda uzman gibi konuşan ama hatalarını fark etmeyen insanlarla sık sık karşılaşırken, psikolojide ‘Dunning-Kruger etkisi’ olarak anılan bu bilişsel yanılgı, kişinin kendi bilgi ve becerisini neden olduğundan yüksek değerlendirdiğini ve bilmediğini neden fark edemediğini gözler önüne seriyor.
- Dunning-Kruger etkisi, kişinin belirli bir alandaki bilgi ve becerisini gerçekte olduğundan daha yüksek değerlendirmesiyle ilişkilendirilen bir bilişsel yanılgıdır.
- Kavram, psikologlar David Dunning ve Justin Kruger tarafından 1999 yılında yayımlanan çığır açıcı araştırmayla literatüre kazandırılmıştır.
- Düşük performans gösteren bireylerin kendi başarılarını olduğundan çok daha yüksek tahmin etmesi, eksiklerini fark etme becerisinin de eksikliğiyle açıklanmaktadır.
- Günlük hayatta internetten izlenen birkaç video ile yatırım uzmanı kesilenlerden finansal piyasaları yanlış okuyanlara kadar pek çok alanda bu etki gözlemlenmektedir.
Dunning-Kruger Etkisinin Tarihsel Kökeni ve Bilimsel Arka Planı
Hiç bir konuda yeterince bilgisi olmadığı hâlde tartışmayı kazanacağından emin olan biriyle karşılaştınız mı? Ya da bir işi ilk kez deneyip birkaç dakika içinde o işin inceliklerini tamamen çözdüğünü düşünen birini gördünüz mü? Hatta bazen insan, bir konu hakkında ne kadar az şey bildiğini fark etmeden en kesin yargılara varabiliyor. Psikolojide Dunning-Kruger etkisi olarak anılan kavram, tam da bu çelişkiye odaklanıyor. Peki, kişi bilmediğini neden fark edemiyor? Kendine güvenmekle gerçekten yetkin olmak arasındaki fark ne? Dunning-Kruger etkisi, kişinin belirli bir alandaki bilgi ve becerisini gerçekte olduğundan daha yüksek değerlendirmesiyle ilişkilendirilen kritik bir bilişsel yanılgıdır. Bu kavram, psikologlar David Dunning ve Justin Kruger’ın 1999 yılında yayımladığı kapsamlı araştırmayla tanındı ve kısa sürede modern psikoloji literatürünün en çok başvurulan teorilerinden biri haline geldi.
Araştırma Bulguları ve Bilişsel Yanılgının Mekanizması
Araştırmacılar, katılımcıların mantık yürütme, dil bilgisi ve mizah değerlendirme gibi alanlardaki performanslarını titizlikle inceledi. Yapılan analizler sonucunda elde edilen bulgular, bazı düşük performans gösteren katılımcıların kendi başarılarını gerçekte olduğundan çok daha yüksek tahmin ettiğini açıkça ortaya koydu. Bu durumun olası açıklamalarından biri, bir işi değerlendirmek için gereken bilgi ve becerilerin, aynı zamanda kişinin kendi eksiklerini fark etmesinde de doğrudan rol oynamasıdır. Başka bir deyişle, bir konuda yeterince deneyimi olmayan kişi, hangi ayrıntıları bilmediğini anlamakta da ciddi anlamda zorlanabilir. Ancak bu durum, her bilgisiz insanın kendine aşırı güvendiği ya da uzmanların mutlaka kendilerinden şüphe ettiği anlamına gelmez. Araştırmacılar, etkinin nasıl ortaya çıktığı ve büyüklüğü konusunda zaman içinde farklı sonuçlara da ulaşmıştır.
Günlük Hayatta ve Finansal Piyasalarda Dunning-Kruger Tezahürleri
Dunning-Kruger etkisini anlamanın en kolay ve etkili yollarından biri, günlük hayatta sıkça karşılaşılabilecek durumlara yakından bakmaktır. Aşağıdaki örnekler bu kavramı açıklamak için hazırlanmış varsayımsal senaryolardır: Örneğin bir kişi internette yalnızca birkaç video izleyerek yatırım yapmayı öğrenmeye çalışır. Ardından piyasanın nasıl hareket edeceğini tamamen çözdüğünü düşünerek çevresine tavsiyeler vermeye başlar. Oysa finansal piyasaları anlamak; riskleri, küresel dinamikleri ve ekonomik göstergeleri derinlemesine analiz etmeyi gerektirir.
Gelişmeler ve Beklentiler
Gelecek dönemde bilişsel önyargılar ve karar verme mekanizmaları üzerine yapılacak akademik ve sosyolojik çalışmalar, bireylerin kendi yetkinliklerini daha doğru değerlendirebilmesi için yeni stratejilerin geliştirilmesine zemin hazırlayacaktır.
Kaynak: Cumhuriyet Son Dakika