İSTANBUL — Geçtiğimiz günlerde idrak edilen 24 Ekim Dünya Çocuk Felci günü vesilesiyle, virolog J. Salk ve Albert Sabin’in geliştirdiği aşıların başarıları hatırlatılırken; dijital çağda artış gösteren aşı güvensizliği ve aşı reddi olgusu bilim dünyasının masasına yatırıldı.
- 24 Ekim Dünya Çocuk Felci günü kapsamında aşıların halk sağlığındaki hayat kurtarıcı rolü bir kez daha vurgulandı.
- Türkiye’de son çocuk felci vakası Kasım 1998 tarihinde resmi olarak saptandı.
- Dijital iletişim araçlarının yaygınlaşması, aşılara yönelik güvensizlik ve aşı reddi eğilimlerine yeni boyutlar kazandırdı.
- Aşının tarihsel gelişimi; bilimsel ilerleme ile toplumsal güven ekseninde dört farklı dönemde inceleniyor.
Çocuk Felcinden Küresel Başarıya: Aşının Tarihsel Yolculuğu
Geçen gün 24 Ekim Dünya Çocuk Felci günüydü. Bilim insanı virolog J. Salk’ın 1952’de geliştiridiği ve kas içine uygulanan inaktif çocuk felci aşısı ile 1960’larda Albert Sabin’in geliştirdiği ağızdan alınan Sabin canlı (atenüe) aşısı 5 yaş altı çocuklarda başarı ile uygulanmaktadır. Çocuk felci, özellikle merkezi sinir sistemini etkileyen ve bazı hastalarda kalıcı felce neden olan bir hastalıktır. Hastalık aşılama ile küresel ölçekte yüzde 99’dan daha fazla azalmıştır. Türkiye’de ise son çocuk felci vakası Kasım 1998’de saptanmıştır. Çocuk felci aşıları, çiçek hastalığının dünya çapında ortadan kaldırılması ve Covid19 pandemisinde hastalık yükünün azaltılması, aşılamanın halk sağlığı açısından önemini ortaya koyan başlıca örneklerdir. Ancak bilimsel başarılara karşın aşılara yönelik güvensizlik ve aşı reddi varlığını sürdürüyor. Üstelik günümüzde dijital iletişim araçlarının yaygınlaşmasıyla bu güvensizlik yeni boyutlar kazanıyor.
Aşı Tarihinde Dönüm Noktaları: Deri İnokülasyonundan Bilimsel Kurumsallaşmaya
Aşıların tarihsel gelişimi incelendiğinde bilimsel ilerleme ile toplumsal güven arasında inişli çıkışlı bir ilişki görülüyor. Bu süreç dört dönemde ele alınabilir: Deriye erken inokülasyon ve bilim öncesi (18. yüzyıl öncesi ve sonrası): Bu dönemin en yıkıcı ve ölümcül hastalığı olan çiçek hastalığından korunmak amacıyla Çin, Güney Asya, Osmanlı İmparatorluğu ve Britanya gibi farklı coğrafyalarda variolasyon yöntemi uygulanıyordu. Bu yöntemde sağlıklı kişilere çiçek hastalığı geçirenlerin lezyonlarından alınan materyal aktarılıyordu. Daha sonra Edward Jenner’ın vaksinasyon (insan çiçek deri lezyonları yerine inek çiçeği deri lezyonlarının uygulanması) yaklaşımı, hastalıktan korunmada yeni bir dönemin başlangıcı oldu. Bu dönemde aşı güvensizliği veya reddinin temelinde hem tıbbi hem de dini kaygılar ön sıradaydı. 1853’te Birleşik Krallık zorunlu aşı yasası çıkarmış, buna karşın “Kişisel özgürlükler kısıtlanıyor” iddiası ile aşı reddi muhalefeti gelişmiştir. Kurumsallaşma, bilimsel yaygınlık ve küreselleşme (19.-20. yüzyıl ilk dönemi): Bu dönemin en belirgin özelliği “Bir mikrop bir enfeksiyon hastalığına neden olur” hipotezinin R. Koch tarafından önerilmesidir. Bu dönemde L. Pasteur da çalışmalarını sürdürmüştür.
Gelişmeler ve Beklentiler
Uzmanlar, halk sağlığının korunması ve küresel salgınların önlenmesinde aşılama çalışmalarının kesintisiz sürmesi gerektiğine dikkat çekiyor. Resmi süreçler ve bilimsel otoriteler, aşı güvenilirliğini artırmak ve dezenformasyonla mücadele etmek adına toplumsal bilinçlendirme projelerini kararlılıkla yürütmeye devam ediyor.
Kaynak: Cumhuriyet Son Dakika