İSTANBUL — Avrupa’da Rönesans ve Reform süreçleriyle başlayan Aydınlanma hareketinin Osmanlı’ya yansımaları, 19. yüzyıldaki modernleşme çabaları ve 29 Ekim 1923’te ilan edilen Cumhuriyet ile ulus-devlet aşamasına evrilen devrimsel süreci, tarihsel ve entelektüel boyutlarıyla tüm yönleriyle masaya yatırılıyor.
- Aydınlanma kavramı Immanuel Kant’ın ‘ergin olamama durumundan kurtulma’ tanımıyla Osmanlı modernleşmesine ışık tuttu.
- 1839 Tanzimat Fermanı’ndan sonra başlayan ikircikli yenileşme mücadelesi, Atatürk’ün önderliğinde köklü bir devrime dönüştü.
- 1789 Fransız Devrimi’nin ‘özgürlük, eşitlik, kardeşlik’ idealleri Laik Cumhuriyet ve ulus-devlet anlayışına model oluşturdu.
- Modern siyaset biliminin kurucusu Maurice Duverger’nin tarihsel sınıflandırması ışığında Atatürk gerçek bir strateji dehası olarak öne çıktı.
Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Aydınlanma ve İkircikli Yenileşme Süreci
Avrupa’da Rönesans ve Reform süreçleriyle birlikte başlayan Aydınlanma, Immanuel Kant’ın deyimiyle “İnsanın kendi isteğiyle düştüğü ergin olamama durumundan kurtulması” olarak tanımlanmaktadır. Bu felsefi ve toplumsal hareket, Osmanlı İmparatorluğu’na ancak 19. yüzyılda modernleşmeyle birlikte, 1839 Tanzimat Fermanı’ndan sonra yansımıştır. Bu dönem, “ikircikli bir yenileşme” mücadelesinin ardından, 20. yüzyılda Atatürk’ün önderliğindeki Kurtuluş Mücadelesi ve Cumhuriyet’le birlikte keskin değişimleri içeren bir devrimsel dönüşüme evrilmiştir. Hiç kuşkusuz 1789 Fransız Devrimi’ndeki “özgürlük, eşitlik, kardeşlik” idealleri ve milliyetçilik ilkeleri, Atatürk’ün ve Türk Devrimi’nin Laik Cumhuriyet ve ulus-devlet anlayışına temel model teşkil etmiştir. Bu çerçevede Türk Devrimi ve Türk modernleşmesinin, 19. yüzyıldan beri süregelen kurumsal ve geç modern yapısı, Fransız Devrimi’ndeki devrimci yeniden yapılanma ve karanlığa karşı Aydınlanma mücadelesinin karakteriyle harmanlanarak Atatürkçü Cumhuriyete esin kaynağı olmuştur.
Bir ‘Yeniden Doğuş’ Olarak Ulusal Kurtuluş ve Laik Cumhuriyet
Atatürk, yaşamın en temel mekanizması olan diyalektik süreci çok somut yansıtan liderlerin başında gelmektedir. Ünlü ressam Picasso’nun “Her yaratıcı hareket, öncesinde bir yıkımla başlar.” sözünü anımsarsak, çöken bir imparatorluğun ardından gerçekleştirilen Ulusal Kurtuluş Savaşı ve Laik Cumhuriyet ile Atatürk deyim yerindeyse bir “yeniden doğuş”un öncüsü olmuştur. Tarihler 29 Ekim 1923’ü gösterdiğinde, 19. yüzyılın başından itibaren kesintisiz devam eden modernleşme süreci, meşrutiyet yönetimleri, imparatorluğun dağılması ve ‘Ulusal Kurtuluş Mücadelesi’nin ardından Cumhuriyet’in, yani ulus-devletin kurulmasıyla yepyeni ve nihai bir aşamaya varmıştır. Bu büyük dönüşümün lideri olan Atatürk, aynı zamanda ulus-devletin ve kurulan yeni Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk cumhurbaşkanı sıfatıyla tarihe adını altın harflerle yazdırmıştır.
Gelişmeler ve Beklentiler
Atatürk’ün kararlı duruşu, sağlam iradesi, entelektüel bakışı, başarılı komutanlığı ve ileri görüşlü devlet adamlığı vasıflarıyla harmanlanan liderliği, günümüzde strateji kavramının içini dolduran gerçek bir dehanın dünya tarihine nasıl yön verebileceğinin en somut kanıtıdır. Modern siyaset biliminin kurucularından Maurice Duverger’nin dünya toplumsal mücadeleler tarihini dönüştüren analizleri ışığında, Türk Devrimi ve Cumhuriyet Aydınlanması geleceğe ışık tutmaya devam etmektedir.
Kaynak: Cumhuriyet Son Dakika